Trong quá trình giải quyết các vụ án hành chính liên quan đến đất đai, việc xác định đầy đủ người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên. Tuy nhiên, thực tế vẫn có trường hợp Tòa án bỏ sót các cá nhân, cơ quan, tổ chức có liên quan, dẫn đến vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng và bản án sơ thẩm bị hủy. Vậy việc bỏ sót người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án hành chính có thể dẫn đến hậu quả pháp lý gì? Thông qua một vụ án thực tế được Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng thông báo rút kinh nghiệm, bài viết sẽ làm rõ những thiếu sót trong quá trình giải quyết vụ án và bài học kinh nghiệm cần lưu ý.
Nội dung bài viết
1. Nội dung vụ án hành chính về khiếu kiện quyết định, hành vi hành chính trong lĩnh vực đất đai
Vụ án hành chính giữa người khởi kiện là bà Trần Thị Thu H và người bị kiện là Văn phòng Đăng ký đất đai tỉnh K liên quan đến việc đăng ký biến động quyền sử dụng đất có nguồn gốc từ di sản thừa kế. Vụ việc được Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng đề cập tại Thông báo số 63/TB-VC2-V3 ngày 07/8/2024 về việc rút kinh nghiệm trong công tác kiểm sát giải quyết vụ án hành chính.
Theo nội dung vụ án, ngày 11/12/1997, UBND huyện D, tỉnh K cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất số L 409129 mang tên hộ bà Lê Thị C đối với thửa đất số 589, tờ bản đồ số 1, diện tích 4.090 m². Thửa đất gồm 200 m² đất thổ cư, 2.570 m² đất quả và 1.320 m² đất lưu không, tọa lạc tại xã S, huyện D, tỉnh K. Theo chỉnh lý của Văn phòng Đăng ký đất đai huyện C ngày 03/12/2015, thửa đất được xác định là thửa số 703, tờ bản đồ số 01, nay là thửa đất số 92, tờ bản đồ số 06, diện tích 3.728 m².
Ngày 14/10/2008, bà Lê Thị C lập di chúc để lại phần quyền sử dụng đất thuộc thửa đất nêu trên cho bà Trần Thị Thu H. Trên một phần diện tích đất này đã có Chùa TL được xây dựng và hoạt động từ năm 1978 theo nguyện vọng của bà C.
Sau khi bà C qua đời, ngày 24/4/2021, bà H lập văn bản nhận di sản thừa kế theo di chúc tại Văn phòng công chứng T. Ngày 04/5/2021, hồ sơ đăng ký biến động của bà H được nộp tại Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai huyện C.
Tuy nhiên, ngày 21/4/2022, Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai huyện C ban hành Công văn số 2021/CNCL trả lời rằng trường hợp của bà H không đủ điều kiện thực hiện đăng ký biến động từ hộ bà C sang bà H.
Không đồng ý với nội dung trả lời trên, bà H khởi kiện yêu cầu Tòa án hủy Công văn số 2021/CNCL ngày 21/4/2022 và buộc Văn phòng Đăng ký đất đai tỉnh K thực hiện chỉnh lý biến động quyền sử dụng đất từ bà C thừa kế sang bà H theo đúng quy định pháp luật.
2. Quá trình giải quyết vụ án tại Tòa án các cấp
Ngày 29/9/2023, Tòa án nhân dân tỉnh K ban hành Bản án hành chính sơ thẩm số 35/2023/HC-ST, quyết định chấp nhận yêu cầu khởi kiện của bà Trần Thị Thu H.
Theo đó, Tòa án tuyên hủy Công văn số 2021/CNCL ngày 21/4/2022 của Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai huyện C; buộc Văn phòng Đăng ký đất đai tỉnh K và Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai huyện C thực hiện chỉnh lý biến động quyền sử dụng đất từ bà Lê Thị C để thừa kế cho bà Trần Thị Thu H đối với thửa đất có liên quan. Sau khi xét xử sơ thẩm, Văn phòng Đăng ký đất đai tỉnh K kháng cáo, đề nghị Tòa án cấp phúc thẩm bác yêu cầu khởi kiện của bà H và sửa bản án sơ thẩm.
Tại Bản án hành chính phúc thẩm số 187/2024/HC-PT ngày 23/5/2024, Tòa án nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng đã hủy Bản án hành chính sơ thẩm số 35/2023/HC-ST ngày 29/9/2023 của Tòa án nhân dân tỉnh K, chuyển hồ sơ vụ án cho Tòa án nhân dân tỉnh K xét xử lại theo trình tự sơ thẩm. Việc hủy bản án xuất phát từ những vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án ở cấp sơ thẩm.
3. Vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng do không đưa đầy đủ người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan vào tham gia tố tụng
Theo nội dung Thông báo số 63/TB-VC2-V3 ngày 07/8/2024 của Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng, trong quá trình giải quyết vụ án, Tòa án cấp sơ thẩm đã không đưa một số cơ quan, tổ chức và chủ thể có liên quan vào tham gia tố tụng với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
Cụ thể, các chủ thể bị bỏ sót bao gồm:
- Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh K;
- Giáo hội Phật giáo huyện C;
- Ban Tôn giáo – Sở Nội vụ tỉnh K;
- Ủy ban nhân dân huyện C;
- Ủy ban nhân dân tỉnh K;
- Chùa TL.
Đây là những chủ thể có liên quan đến quá trình hình thành, quản lý, hoạt động của cơ sở tôn giáo và việc sử dụng diện tích đất có Chùa TL được xây dựng.
Theo tài liệu được nêu trong thông báo, Chùa TL tại thôn K, xã S, huyện C do Ni sư Thích Nữ Thông T (Lê Thị C) khai sáng vào năm 1978, được xây dựng trên thửa đất số 703, tờ bản đồ số 01, nay là thửa đất số 92, tờ bản đồ số 06, diện tích 3.728 m².
Do bệnh nặng, Ni sư đã di chúc giao quyền trụ trì Chùa TL cho Sư cô Thích Nữ Thông Nh (Trần Thị Thu H). Năm 2008, theo đề nghị của Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo huyện C, Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo tỉnh K đã ban hành quyết định bổ nhiệm Sư cô Thích Nữ Thông Nh trụ trì Chùa TL.
Bên cạnh đó, tại Công văn số 227/BTG-NV ngày 13/9/2019, Ban Tôn giáo – Sở Nội vụ tỉnh K xác định Chùa TL được thành lập năm 1978, là cơ sở tôn giáo trực thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh K và đã hoạt động ổn định trong thời gian dài. Như vậy, việc giải quyết yêu cầu khởi kiện liên quan đến quyền sử dụng đất có Chùa TL được xây dựng không chỉ liên quan đến người khởi kiện và cơ quan bị kiện mà còn liên quan đến quyền, lợi ích của các cơ quan, tổ chức và cơ sở tôn giáo nêu trên.
Tuy nhiên, Tòa án cấp sơ thẩm lại không đưa các chủ thể này vào tham gia tố tụng. Việc thiếu vắng những chủ thể có liên quan đã ảnh hưởng đến quyền tham gia tố tụng, trình bày ý kiến và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ, đồng thời khiến quá trình giải quyết vụ án chưa bảo đảm đầy đủ các vấn đề cần xem xét. Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng xác định đây là vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng mà cấp phúc thẩm không thể khắc phục được.
4. Hủy bản án hành chính sơ thẩm để xét xử lại theo quy định pháp luật
Từ những vi phạm trong quá trình giải quyết vụ án, Tòa án nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng đã quyết định hủy bản án hành chính sơ thẩm và chuyển hồ sơ vụ án cho Tòa án cấp sơ thẩm xét xử lại.
Căn cứ khoản 3 Điều 241 Luật Tố tụng hành chính năm 2015, Hội đồng xét xử phúc thẩm có thẩm quyền hủy bản án sơ thẩm và chuyển hồ sơ vụ án cho Tòa án cấp sơ thẩm xét xử lại trong trường hợp có vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng hoặc phải thu thập chứng cứ mới quan trọng mà Tòa án cấp phúc thẩm không thể bổ sung ngay được.
Đối chiếu với vụ việc trên, việc không đưa Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh K, Giáo hội Phật giáo huyện C, Ban Tôn giáo – Sở Nội vụ tỉnh K, UBND huyện C, UBND tỉnh K và Chùa TL vào tham gia tố tụng là thiếu sót nghiêm trọng trong việc xác định người tham gia tố tụng. Do đó, việc hủy bản án sơ thẩm để giải quyết lại vụ án theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật là cần thiết nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể có liên quan.
5. Bài học kinh nghiệm trong giải quyết vụ án hành chính liên quan đến đất đai
Từ vụ án nêu trên, Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng đã chỉ ra những thiếu sót cần rút kinh nghiệm trong công tác kiểm sát giải quyết các vụ án hành chính. Đặc biệt, đối với những vụ án khiếu kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính trong lĩnh vực quản lý đất đai, việc xác định người tham gia tố tụng cần được thực hiện đầy đủ, toàn diện trên cơ sở xem xét nguồn gốc đất, quá trình quản lý, sử dụng đất và các quan hệ pháp lý có liên quan.
Tòa án cần chú trọng xác minh những cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền lợi, nghĩa vụ bị ảnh hưởng bởi kết quả giải quyết vụ án để đưa họ vào tham gia tố tụng theo đúng quy định. Không chỉ căn cứ vào người đứng tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc chủ thể trực tiếp ban hành quyết định hành chính bị kiện, mà còn phải xem xét những chủ thể có quyền, lợi ích liên quan đến tài sản và đối tượng đang được giải quyết. Việc bỏ sót người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có thể dẫn đến vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, làm phát sinh việc hủy bản án và kéo dài thời gian giải quyết vụ án.
Đây cũng là kinh nghiệm quan trọng đối với các cơ quan tiến hành tố tụng và những người tham gia giải quyết các vụ án hành chính liên quan đến đất đai, đặc biệt trong những trường hợp quyền sử dụng đất có liên quan đến cơ sở tôn giáo, di sản thừa kế hoặc nhiều chủ thể cùng có quyền và lợi ích liên quan.
6. Kết luận
Vụ án được đề cập tại Thông báo số 63/TB-VC2-V3 ngày 07/8/2024 của Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng là một trường hợp thực tế cho thấy hậu quả của việc không xác định đầy đủ người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong quá trình giải quyết vụ án hành chính.
Việc bỏ sót các cơ quan, tổ chức và Chùa TL có liên quan đến quá trình quản lý, sử dụng đất đã dẫn đến vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng, khiến bản án hành chính sơ thẩm bị hủy và hồ sơ phải chuyển về xét xử lại.
Qua đó, có thể thấy việc xác định đầy đủ người tham gia tố tụng là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm việc giải quyết vụ án khách quan, toàn diện và đúng quy định pháp luật.
